İnsan gerçekten özgür müdür, yoksa seçimleri önceden belirlenmiş midir?
Felsefeciler bu konuda farklı düşünür Bazıları özgür iradeyi savunurken bazıları hayatımızı genetik çevre ve kader gibi etkenlerin belirlediğini söyler.
2 Cevap
Bu soru, felsefenin en eski ve en zor sorularından biridir. Kesin olarak cevaplanmış değildir; farklı düşünürler farklı cevaplar vermiştir. Özgür iradeyi savunanlar, insanın seçenekler arasında bilinçli tercihler yapabildiğini söyler. Onlara göre ahlaki sorumluluk da ancak özgür seçim varsa anlam kazanır. Örneğin Aristoteles ve René Descartes gibi düşünürler, insanın karar verebilme gücüne önem vermiştir. Determinizmi savunanlar ise her olayın bir nedeni olduğunu, insan davranışlarının da genetik yapı, yetişme tarzı, toplum ve geçmiş deneyimler tarafından şekillendiğini ileri sürer. Baruch Spinoza bu görüşün önemli temsilcilerindendir. Bir başka görüş olan uzlaştırmacılık ise "özgürlük" ile "nedenselliğin" birbirine zıt olmak zorunda olmadığını söyler. David Hume gibi düşünürlere göre insan, dışarıdan zorlanmadan kendi isteklerine göre hareket ediyorsa, seçimlerinin sebepleri olsa bile özgür sayılabilir. Benim ilginç bulduğum nokta şudur: İnsan doğacağı aileyi, ülkeyi, genlerini seçemez. Bu yönüyle tamamen özgür değildir. Fakat sahip olduğu koşullar içinde nasıl davranacağına dair belirli bir hareket alanı vardır. Belki de özgürlük, sınırsız seçeneklere sahip olmak değil; bize verilen şartlar içinde bilinçli tercihler yapabilmektir. Bu yüzden soruyu biraz değiştirerek sormak da mümkündür: "İnsan tamamen özgür müdür?" Muhtemelen hayır. "İnsan hiç özgür değil midir?" Buna da kesin bir "hayır" demek zordur. Belki insan, kader ile irade arasında, rüzgârın yönünü seçemeyen ama yelkenini ayarlayabilen bir gemi gibidir. ⛵
@Eva Bilinçli tercihlerimiz için küçüklüğümüzden beri çevredeki olaylardan etkilenerek geliştirdiğimiz aklımızı kullanırız. Bir kişi hayatında mavi rengi görmeden nasıl mavi bir duvar düşünemezse insanın akli gelişimi de doğduğu yer üzerinde sınırlıdır. Bu durumda sizin bilinç dediğiniz şey çevresel etkenlerin ve yaşantımızın hatta vücuttaki genlerin bir birleşimidir. Yani benliğimiz aslında ne kadar ben sorusu sorulabilir? Ayrıca bu önerme "Fakat sahip olduğu koşullar içinde nasıl davranacağına dair belirli bir hareket alanı vardır." Sadece bir sözdür. Argümansal anlamda başı veya devamı olmadığı için kendi kendini doğrulayan önerme niteliği taşir.